Tính đến năm 1992, anh nông dân Mạnh Phóng đã tròn 34 mùa xuân mơ ước được “nhập khẩu” vào làng chèo. Cũng là từng đó thời gian anh mê mải sân khấu, từ Đoàn Chèo Quân đội, Đoàn Chèo Trung ương, Đoàn Chèo Hà Nội, nay trụ ở Nhà hát Chèo Việt Nam.

Vóc người nhỏ, nét mặt mang đậm chất quê, Mạnh Phóng luôn được giao thủ các nhân vật có tạng hiền lành, chân chất như Ba (Ai mua hành tôi), Bất (Cô Son), Nô, Thiện Sĩ (Quan Âm Thị Kính), hoàng tử (Tấm Cám), Lưu Bình (Lưu Bình – Dương Lễ), Thạch (trên sông Trà Khúc)…

Thoắt cái, ít ai ngờ Mạnh Phóng bật bung nét trào lộng, ngẫu hứng - loại nhân vật thường chiếm vị trí trung tâm ở sân khấu chèo. Đó là các vai hề. Trên bình diện mỹ học, tiếng cười hề chèo là sản phẩm của óc thông minh, sự nhạy cảm tinh tế những quy luật về tâm lý. Hề thường có phần tôi đòi trên sân khấu, có lúc như một khoảng đệm giữa các lớp diễn nhưng chính hề lại là người có phẩm chất và khả năng cao quý nhất. Có lẽ sức hút cho Mạnh Phóng vào “ngọt” với nhân vật hề là ở chỗ đó? Liên tục với Mạnh Phóng là một loạt vai hài: hề Tám, hề Ngồi, anh Vui, hề Xà xẻo, hề Khán thủ…

Diễn hề đòi hỏi có sự giao thoa giữa hát múa, tất cả đều phải cách điệu mang sắc thái hài hước. Cái khó là khoa trương nhưng không cứng nhắc, trộn pha mà không nhàm lặp… Nhất là đối với lớp “bánh tẻ” như Mạnh Phóng, trước anh là những tảng khối giàu trữ lượng về “nghề cười” như cụ Lý Mầm, như nghệ sĩ Mạnh Tuấn.

Trong một lớp chèo ở vở Kim Nham, Mạnh Phóng lột xác thành lão phù thủy, đến nhằm giải bùa cho cô Xúy Vân. Ngữ điệu hài hước tràn từ trang phục cho đến hóa trang, được gia giảm đến mức tối đa. Lông mày tô đậm, má đỏ, môi trắng… gọn và sắc, tương phản với độ bùng nhùng, phơ phất của bộ quần áo thụng đỏ, lá cờ “chiêm tinh gia”, cây nhang lặt lèo, chiếc tay nải lung bung những chiếc trống con… và mỗi khi Mạnh Phóng – thầy phù thủy – tay chân láu luyến bắt quyết, thì ngôn ngữ hài hước đó đã được hoạch định, đã được biến tấu trong những cung bậc tâm lý nhân vật mang tính hai mặt của một hề Nho áo dài. Cạnh bên của phù thủy là sự giả dối lọc lừa, dị đoan, cạnh kia là sự láu lỉnh, ranh ma của một kẻ chuyên rình kiếm xôi oản. Trong sự cộng hưởng ấy, khán giả trào lên một cảm giác vừa ghét, vừa xót đau với nhân vật hề chèo. Dường như với Mạnh Phóng, anh đã “bắt được” tọa độ của tín hiệu trào lộng cần có trên chiếu chèo.

Đó cũng là điều dễ hiểu tại sao một Mạnh Phóng của sân khấu chèo, người đã từng được tặng hai huy chương vàng Hội diễn quốc gia, lại từng có mặt trên sân khấu quốc tế, như Pháp, Đức, I-ta-li-a…

(Theo Báo Hà Nội mới, số Xuân Nhâm Thân - 1992)

Meritorious Artist Mạnh Phóng – The Art of Chèo Comedy

Performing comic roles in Chèo demands a seamless interplay of singing, dance and stylised movement, all shaped by a distinctly humorous sensibility. The challenge lies in exaggerating without becoming rigid, combining elements without repetition, and creating laughter without sacrificing artistic refinement.

For an artist of Mạnh Phóng’s generation, this challenge was all the greater, for he followed in the footsteps of major masters of Chèo comedy such as Lý Mầm and Mạnh Tuấn, artists whose mastery of the “craft of laughter” had already set formidable standards.

In one celebrated scene from the classical Chèo work Kim Nham, Mạnh Phóng transforms himself into an old sorcerer summoned to break the spell afflicting Xúy Vân.

The comic language of the character is expressed through every detail, from costume to make-up, each element carefully heightened without becoming excessive. His eyebrows are boldly drawn, his cheeks flushed red, his lips whitened — sharp, concise visual accents set against the loose, billowing folds of a red robe.

Around him are the exaggerated props of his trade: an “astrologer’s” banner, a dangling stick of incense, and a cluttered shoulder bag filled with small drums and ritual objects.

Whenever Mạnh Phóng’s sorcerer launches into a flurry of hand gestures and ritual signs, the comedy becomes fully theatrical. His movements are not merely decorative; they reveal the double nature of the Hề Nho Áo Dài, the long-robed scholarly clown of Chèo.

On one side is the sorcerer’s hypocrisy, deception and superstition. On the other is the sly, mischievous opportunist, always alert for a chance to secure offerings of sticky rice and ceremonial cakes.

Within this tension, the audience experiences a complex emotional response: amusement mixed with irritation, and even a measure of sympathy for the Chèo clown before them.

With Mạnh Phóng, it seems that he had found precisely the point at which satire, character and theatrical rhythm meet — the very coordinate from which Chèo’s comic spirit comes alive.

It is therefore easy to understand why Mạnh Phóng, an artist who received two Gold Medals at National Theatre Festivals, also appeared on international stages in countries including France, Germany and Italy.

His performances demonstrate that Chèo comedy is far more than comic entertainment. It is a sophisticated theatrical language — one in which gesture, song, movement and satire combine to reveal both the weaknesses and the humanity of everyday life.

Source: Hànộimới Newspaper, Lunar New Year Edition, 1992.